मधुमेह र इन्सुलिन: प्रकार, मात्रा र नेपालमा व्यावहारिक पक्ष

इन्सुलिन कति प्रकारका हुन्छन् र कुन बेला प्रयोग गरिन्छ

इन्सुलिन शरीरको प्याङ्क्रियाजको बिटा कोषले बनाउने हार्मोन हो, जसले रगतमा चिनीको मात्रा नियन्त्रण गर्छ। नेपालका अस्पताल र फार्मेसीमा पाइने इन्सुलिन मुख्यतः चार समूहमा पर्छन् — छिटो काम गर्ने (र्यापिड), छोटो अवधिको (सर्ट), मध्यम (इन्टरमिडियट) र लामो समय काम गर्ने (लङ-एक्टिङ)। र्यापिड इन्सुलिन खाना खानु १०–१५ मिनेट अघि लगाइन्छ, जबकि ग्लार्जिन वा डेग्लुडेक जस्ता लामो समय काम गर्ने इन्सुलिन दिनको एक-दुई पटक मात्र लिनुपर्ने हुन्छ।

धेरैले सोच्छन् इन्सुलिन सुरु गरेपछि जीवनभर लिनैपर्छ। तर टाइप २ मधुमेहमा खानपान, व्यायाम र अन्य औषधिले नियन्त्रण भए इन्सुलिन घटाउन वा रोक्न पनि सकिन्छ। इन्सुलिन सुरु गर्ने निर्णय HbA1c ९ प्रतिशतभन्दा माथि गएपछि, वा मौखिक औषधिले काम नगरेपछि गरिन्छ। काठमाडौंका सरकारी अस्पतालमा पेन इन्सुलिनको एक भाइल ४००–७०० रुपैयाँ पर्छ, जबकि सिरिन्ज सहितको पेन १,५०० रुपैयाँसम्म पर्न सक्छ।

सुई लगाउने ठाउँ र भण्डारणको सानो कुरा

इन्सुलिन पेटको छेउ, तिघ्रा वा पाखुरामा लगाइन्छ; एउटै ठाउँमा बारम्बार लगाउँदा बोसो जम्ने समस्या आउँछ। नखोलेको भाइल फ्रिजको २–८ डिग्रीमा राख्नुपर्छ, तर फ्रिजरमा कहिल्यै राख्नु हुँदैन। खोलेको पेन सामान्यतया २८ दिनभित्र सक्नुपर्छ, गर्मीमा बाहिर राख्दा इन्सुलिन बिग्रन्छ।

शरीरमा इन्सुलिन कसरी बढाउने

धेरैको प्रश्न हुन्छ — इन्सुलिन बढाउने उपाय के छ? सत्य कुरा, टाइप १ मधुमेहमा शरीरले इन्सुलिन बनाउनै छाडेको हुन्छ, त्यहाँ बाह्य इन्सुलिनबाहेक विकल्प छैन। तर टाइप २ मा तौल घटाउने, दिनमा ३० मिनेट हिँड्ने र भात-रोटीको मात्रा घटाउँदा शरीरको इन्सुलिन प्रतिरोध कम हुन्छ र प्राकृतिक रूपमा इन्सुलिनको काम प्रभावकारी बन्छ।

खानामा फाइबर बढाउनु — गुन्द्रुक, साग, मसुरो — र सेतो चामलको सट्टा मोटो चामल वा कोदो प्रयोग गर्नु उपयोगी हुन्छ। मिठाई, चिनी हालेको चिया र कोल्ड ड्रिंक हटाउँदा रगतमा चिनीको स्तर छिटो घट्छ। धेरैले यो पनि सोध्छन् कि प्राकृतिक भायाग्रा जस्ता खानेकुराले यौन शक्ति बढाउँछ कि भनेर — तर मधुमेह नियन्त्रण नभएसम्म यस्ता कुराले खासै फाइदा गर्दैन, बरु रक्तनलीमा असर परेको हुन्छ।

गर्भकालीन मधुमेह र जटिलताहरू

गर्भावस्थाको २४–२८ हप्तामा गरिने OGTT परीक्षणले गर्भकालीन मधुमेह (GDM) पत्ता लगाउँछ। नेपालका स्वास्थ्य केन्द्रहरूमा यो परीक्षण सामान्यतः ५००–१,२०० रुपैयाँमा हुन्छ। गर्भकालीन मधुमेह भएको आमाले खानपान र हिँडडुलबाट धेरै अवस्थामा नियन्त्रण गर्न सक्छिन्; केहीमा इन्सुलिन आवश्यक पर्छ। उपचार नगरे बच्चा ठूलो जन्मिने, प्रसव जटिल हुने र आमामा पछि टाइप २ मधुमेहको जोखिम बढ्ने समस्या आउँछ।

मधुमेहको जटिलता सुरुमा लक्षण नदेखिने भएकाले खतरनाक हुन्छ। मिर्गौलामा प्रोटिन चुहिने, आँखाको रेटिनामा रक्तस्राव हुने, खुट्टाको घाउ नसुक्ने र मुटुको रक्तनली साँघुरिने मुख्य समस्या हुन्। वर्षमा एक पटक आँखा जाँच, मिर्गौला परीक्षण र खुट्टा जाँच गर्नु नियमित हुनुपर्छ।

रगतमा चिनीको सामान्य स्तर

खाली पेटमा रगतमा चिनी ७०–१०० mg/dL भए सामान्य मानिन्छ। १००–१२५ बीचमा हुँदा प्रि-डायबिटिज, र दुई पटक १२६ भन्दा माथि आए मधुमेह भनिन्छ। खाना खाएको दुई घण्टापछि १४० भन्दा कम हुनुपर्छ। HbA1c ५.७ प्रतिशतसम्म सामान्य, ६.५ भन्दा माथि मधुमेह मानिन्छ। यी संख्यालाई बुझेर घरमै ग्लुकोमिटरले हप्तामा एक-दुई पटक नाप्ने बानी राख्नु राम्रो हुन्छ।

औषधि किन्दा ध्यान दिनुपर्ने कुरा

नेपालमा औषधि ऐनअनुसार इन्सुलिन र मधुमेहका औषधि इजाजतपत्र प्राप्त फार्मेसीबाट मात्र किन्नुपर्छ। पुल्चोक वा ललितपुरका फार्मेसीमा इन्सुलिन किन्दा म्याद नाघेको छ कि छैन जाँच्नुहोस् र बिल माग्नुहोस्। इन्सुलिन सधैं एकै ब्रान्डमा नअड्किनुहोस्; डाक्टरले लेखेको युनिट र प्रकार अनुसार नै किन्नुहोस्।

धेरै बिरामीले दुखाइको औषधि आफैं सेवन गर्छन्, तर मधुमेह भएकाले मिर्गौलामा असर पर्ने औषधि लिनुअघि डाक्टरसँग सोध्नैपर्छ। त्यस्तै चिन्ता वा निद्रा नलाग्ने समस्या भए मनपरी चुरोट वा निद्राको औषधि नलिनुहोस्; यसले रगतमा चिनीको स्तरमा असर पार्छ। नियमित जाँच, सन्तुलित खाना र डाक्टरको सल्लाह — यी तीन कुरा मधुमेह नियन्त्रणको मुख्य आधार हुन्।