इन्सुलिन रेजिस्टेन्स: शरीरले किन इन्सुलिन सुन्दैन

इन्सुलिनले काम गर्न छाड्दा शरीरमा के हुन्छ

इन्सुलिन अग्न्याशयले बनाउने हर्मोन हो, जसले रगतको चिनीलाई कोषभित्र पुर्‍याउँछ। खाना खाएपछि रगतमा ग्लुकोज बढ्छ, इन्सुलिन निस्कन्छ र कोषले त्यो ऊर्जाको रूपमा लिन्छ। तर इन्सुलिन रेजिस्टेन्स भएको अवस्थामा कोषले इन्सुलिनको सन्देश ठीकसँग सुन्दैन। नतिजा — अग्न्याशयले धेरै इन्सुलिन बनाउनुपर्छ, रगतमा चिनी बढ्न थाल्छ, र समयक्रममा टाइप २ डायबिटिजको ढोका खुल्छ।

यो रोग एकै दिन आउँदैन। वर्षौंसम्म पेटको चर्बी बढ्दै जाँदा, दिनभर बसिरहँदा र सेतो भात, चिनी र तेलको मात्रा बढ्दै जाँदा शरीरको कोष इन्सुलिनप्रति बेफिक्री हुँदै जान्छ। धेरैलाई थाहा हुँदैन, किनकि सुरुका लक्षण सामान्य थकानजस्तो मात्र देखिन्छ।

घाँटी र गर्दनको छालाले दिने संकेत

इन्सुलिन रेजिस्टेन्स भएका मानिसमा घाँटीको पछाडि, काखी वा कुममा छाला कालो र मोटो हुने समस्या देखिन्छ। यसलाई चिकित्सकीय भाषामा एकान्थोसिस निग्रिकन्स भनिन्छ। धेरैले यसलाई फोहोर वा मैलो भन्ठानेर घस्ने गर्छन्, तर यो भित्री रूपमा इन्सुलिनको उच्च स्तरसँग जोडिएको संकेत हो।

यसैगरी कम्मरको मोटाई बढ्नु, छिट्टै थकाइ लाग्नु, खाना खाएको केही घण्टामै फेरि भोक लाग्नु र रातमा बारम्बार पिसाब लाग्नु जस्ता लक्षण देखिन सक्छन्। महिलामा अनियमित महिनावारी र अनुहारमा रौं बढ्ने समस्या पनि यही कारणले आउन सक्छ। यी सबै लक्षण एकैचोटि नआउन सक्छन्, त्यसैले एउटा मात्र देखिए पनि परीक्षण गर्नु बुद्धिमानी हुन्छ।

परीक्षण कहाँ र कसरी

सामान्यतया फास्टिङ ग्लुकोज, एचबीए१सी र फास्टिङ इन्सुलिनको मूल्य हेरेर अनुमान गरिन्छ। काठमाडौंका ठूला अस्पताल र निजी प्रयोगशालामा एचबीए१सी परीक्षणको शुल्क करिब आठ सयदेखि दुई हजार रुपैयाँसम्म पर्छ। गाउँघरका स्वास्थ्य चौकीमा फास्टिङ ग्लुकोज सजिलै गर्न सकिन्छ। केही ठाउँमा इन्सुलिन रेजिस्टेन्स टेस्ट भनेर छुट्टै प्याकेज पनि बेचिन्छ, तर त्यसको अर्थ र आवश्यकता चिकित्सकसँगै बुझ्नु राम्रो हुन्छ।

दैनिक जीवनमा सुधार्ने व्यावहारिक बाटो

सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय भनेको शरीरको चिनी व्यवस्थापनमै दैनिक साना परिवर्तन गर्नु हो। दिनको खानामा सेतो भातको मात्रा घटाएर कोदो, फापर, गहुँको रोटी वा चना थप्ने बानी बसाल्नुहोस्। खाना खानुअघि साग र दाल खाने, त्यसपछि मात्र मुख्य खाना खाने क्रमले रगतमा चिनी ह्वात्तै बढ्नबाट रोक्छ। दिनमा कम्तीमा तीस मिनेट हिँड्ने वा साइकल चलाउने जस्तो मध्यम व्यायामले मांसपेशीलाई इन्सुलिनप्रति संवेदनशील बनाउँछ।

निद्रा पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। रातमा पाँच घण्टाभन्दा कम सुतेमा भोलिपल्ट शरीरले इन्सुलिन राम्ररी प्रयोग गर्न सक्दैन। धुम्रपान छोड्ने र मदिरा घटाउने कुरा यहीँ जोडिन्छ। तौल घटाउँदा शरीरको तीनदेखि पाँच प्रतिशत मात्र घटे पनि इन्सुलिन संवेदनशीलता सुधारिन्छ भन्ने अध्ययनहरूले देखाएका छन्।

औषधि र निगरानीबारे सावधानी

इन्सुलिन रेजिस्टेन्स वा टाइप २ डायबिटिजका लागि मेटफर्मिनजस्ता औषधि चिकित्सकको सल्लाहमा सुरु गरिन्छ। कतिपयले पेन इन्सुलिन प्रयोग गर्नुपर्ने अवस्था पनि आउँछ; त्यस्तोमा इन्सुलिन पेनको मूल्य र ब्रान्ड फरक पर्ने भएकाले नजिकैको मेडिकल वा अस्पतालको फार्मेसीमा सोधेर तुलना गर्नुहोस्। आफूखुशी औषधि फेर्ने वा बन्द गर्ने गल्ती नगर्नुहोस्।

हरेक वर्ष नोभेम्बर १४ मा विश्व डायबिटिज दिवस मनाइन्छ, जुन दिन धेरै अस्पतालले निःशुल्क चिनी परीक्षण र परामर्श शिविर चलाउँछन्। यस्ता अवसरमा एक पटक आफ्नो रगतको चिनी जाँच गराउनु राम्रो हुन्छ। मधुमेह भएका वा पारिवारिक इतिहास भएका मानिसले वर्षमा एक पटक एचबीए१सी गराउँदा जटिलता पहिल्यै थाहा पाउन सकिन्छ। इन्सुलिन रेजिस्टेन्सलाई जति चाँडो चिनियो, त्यति सजिलै फर्काउन सकिन्छ।